MA RAPORÊ XO YÊ SERRA 2025Î DÎYARÊ ÇINARÊ ÇAPEMENÎYA AZADE HUSEYÎN AYKOLÎ KENÊ
Ma serra 2025î ke meslekê rojnamegerî de zext û qedexeyê vera sazgehanê weşan û çapemenî bi hewayêko zêde tede ameyê vînayene, xo ra pey verdaye. Serra 2025î de Tirkîya de ke aştî û demokratîkbîyayîş ameyêne hêvîkerdene, herinda ke binpaykerdişê heqanê merdiman ê vera rojnamegeran kêm bibê eksê ci bi hewayêko şênber vêşî bîyê. Bi taybetî sansurê medya dîjîtal ser o, bîyê tedayêka sîstematîk a dewlete.
Goreyê daneyanê 2025î ê ke hetê komela ma ra ameyê komkerdene; 127 rojnamegerî ameyê destbendkerdene, 40ê ci ameyê girewtene, 42ê ci rastê muameleyêko xirab ameyê, 22ê înan ameyê tehdîtkerdene û 48ê înan zî hetê polîsan ra ameyê astengkerdene. 5ê çeleyî ra nat, 25 rojnamegerî hepisxane de yê.
Serra 2025î de zî riyê polîtîkayanê şer ê Tirkîya ra rojnamegerî ameyê hedefgirewtene. Aşma peyên a serra 2024î de Nazim Daştan û Cîhan Bîlgîn Vakur û Rojhelatê Sûrîye de hêrişê Teyareyanê Biçek ê Bêmerdim (SÎHA) ê Tirkîya de ameyê kiştene. Rojnameger Azîz Koyluglu zî hêrişê hewayî yê Tirkîya yê Herêma Federa ya Kurdîstanî ser o de 27ê çeleyê 2025î de ame kiştene.
Hakan Tosun ê bi xeberanê xo yê vera qirkedişê xozayî rojev awan kerdêne, 10ê teşrîna verêne ya 2025î de demo ke şîyêne keyeyê xo yê qezaya Esenyurtî, rastê hêrişî ame û encamê hêrişî de gonî şîye mezgê ey. Tosûn tewrê heme mudaxaleyan 13ê teşrîna verêne de cuya xo vîndî kerd. Hêrişê vera Tosûnî nêame roşnîkerdene û hema zî hêzê ke peyê cînayetî de yê, yenê pawitene.
Hedîseyanê ke serra 2025î de qewînayayê û ma xemgîn kerdê, înan ra yew zî o bi ke 14ê teşrîna verêne de gonî şîye mezgê kedkaranê têkoşînê Çapemenîya Azade Huseyîn Aykolî û ey hewana Nêweşxaneyê Cigêrayîş û Perwerdeyî yê Sîncanî. Huseyîn Aykol ke 80 rojî beşê ewnîyayîşê awarte yê nêweşxaneyî de ameyêne dermankerdene, 1ê çeleyî de şi heqîya xo. Mamosteyê ma Huseyîn Aykol bi helwêst û xoverdayîşê xo kedkaranê Çapemenîya Azade rê rayîr moojna. Kedêka pîle ya Mamoste Huseyînî est a ke bi serran ma nê raporî amade kerdê. Ma zî raporê xo yê 2025î dîyarê têkoşînê ey kenê.
Rewşêka bîne ke ma xemgîn kerdbî zî mergê Dilan Karaman bi ke demêko dergb rojnamegerî kerdbî. Mergo biguman ê Karamanî ser o komîsyono de ke ameyo amadekerdene, cigêrayîş dewam kenê û ma nê cigêrayîşî bi zîhnîyetê kolektîf û têkoşînî nêzdî ra taqîb kenê.
Serra 2025î de mesaîya edlîyeyî ya rojnamegeran bi hewayêko zêde dewam kerd. Serra vîyarte de derheqê 113 rojnamegeran de cipersayîşê neweyî ameyê destpêkerdene, 88ê ê cipersayîşan bîye dewa. 259 dosyayê dewayî ke rojnamegerî tede ameyêne muhakemekerdene, 57 rojnamegeran, bi pêroyê 62 serrî û 3 aşmî û 29 rojî ceza ameye dayene û 244 hezar û 900 lîre cezaya pereyan ameye dayene.
Daneyanê şênber ê serra 2025î de çîyo ke vejîya orte sansur bi. Îqtîdarî polîtîkaya sansurî kerda rejîmêk. Şîrketê medya dîjîtal ê sey X û Înstagramî hemverê sansurî sereyê xo tewna û biyê şirîkê nê sucî. Serra 2025î de xoresnayîşê 113 keyepelanê înternetî, 464 URL’yê xeberan û penç hezar 418 tedeyîyê medya dîjîtal û şuxulnayoxî ameyê astengkerdene.
Nameyo bîn ê sansurî RTUK’î zî; qerar da ke 17 programî bêrê vindarnayene, 71 reyî kanalanê cîya yê cezaya pereyî ya îdarî daye û weşanê 5 kanalan 35 rojî da vindarnayene.
Polîtîkayêka bîne a ke îqtîdarê AKP’yî zî rejîmê zordarîye, qeyûm bi. Îqtîdaro ke rejîmê qeyûmî kerd heme qadanê cuye, demanê peyênan de bi rêbazanê bêhuqûqî qeyûm tayînê sazgehanê medya kerd. Îqtîdaro ke qeyûm tayînê Grûba cîner û TELE 1î kerd, bi seyan xebatkarê çapemenî yê ke nê kanalan de xebitîyenê, bêkar verdayê. Riyê. Polîtîkayanê îqtîdarî yê feqîrî û qeyûman 294 kedkarê çapemenî karî ra ameyê vetene û heqê aborî û komelkî yê 158 kesan zî ameyê xespkerdene.
Sey Komela Rojnamegeranê Dîcle Firatî ma paştî danê proses o ke bi vengdayîşê 27ê sibate yê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî dest pêkerdbi û wayîrê ci vejîyenê. Ma berpirsîyarîya xo ya seba serkewtişê prosesî zanê. Berpirsîyarîya ma a ya ke herinda ziwanê şerî ke medya terefdare de serdest o bişuxulnê, ma do ziwanê aştî biafernê. Ma bawer kenê ke demo ke ma ziwanê rojnamegerîya aştî afernenê, ma do lezêko pîl bidê prosesî. Ma na bawerî de yê ke her ke no proses aver şêro û gamê huqûqî bêrê eştene, do binpaykerdişê heqan ê ke waranê azadîya çapemenî û ramanî de xeylê vêşî bîyê, bi hewayêko cîdî kêm bivînê. Nê semedî ra ma bi munasebetê raporê xo yê serrane, waştişanê xo reyna tekrar kenê:
Waştişê ma;
• Ganî astengîyê vernîya rojnamegerîya aştî de bêrê hewanayene ke medya çareserîya meseleyê kurdî de bieşka rolêko aktîf kay bikera.
• Seba ke medya çareserîya meseleyê kurdî de bieşka rolêko aktîf kay bikera, ganî vernîya pêvînayîşanê yew bi yew muxatabê çareserî Abdullah Ocalanî rê bêrê akerdene. Ganî rojnamegerî bieşkê Abdullah Ocalanî reyde pêvînayîşî bikerê.
• Bi eyn hewayî ganî vernîya pêvînayîşanê Serekanê PKK’yî yê ke heto bîn ê çareserî rê bêrê akerdene û ganî vernîya cipersayîşanê ke derheqê nê pêvînayîşan de benê, ê zî bêrê girewtene.
• Ganî tedayê vera çapemenî ke kaxizê turnosolî yê demokratîkbîyayîşî yê, bêrê hewanayene û polîtîkayanê sansurî ra fekveradê.
• Sere de sansurê X’î ganî her tewir sansuranê sazgehanê medya ra fekveradîyo.
• Ganî heme sîte û hesabê medya dîjîtal ê ke ameyê girewtene, bilez bêrê akerdene.
• Ganî awanîya RTUK’î demokratîk biba. Ganî RTUK organêko ke kanalanê muxalîf bi ceza keno, ey ra bêro vetene.
• Ganî Sazgehê Resnayîş û Teknolojîyanê Zanayîşî (BTK) bêro demokratîkkerdene û BTK organêko ke kanalanê muxalîf bi ceza keno, ey ra bêro vetene.
• Ganî tedbîrî bêrê girewtene ke Mehkemayê Cezayî yê Aslîyeyî bêyê muhakemekerdişî hesabanê medya dîjîtal qedexe nêkerê. No nêzdîbîyayîşo keyfî vera huquqî yo.
• Ganî cipersayîşê derheqê heme rojnamegeran de ke seba xebatanê xo yê rojnamegerîye yenê muhakemekerdene, bilez bêrê betalkerdene û rojnamegerê girewteyî bêrê veradayene.
• Seba xebatanê înan ê rojnamegerîye derheqê rojnamegeran de qerarê qedexeyê vejîyayîşê teberê welatî yenê dayene. Ganî nê qerarê qedexeyan bêrê hewanayene. Nê qedexeyî nêverdanê ke rojnamegerî karê xo bikerê.
